Ochrona społeczeństwa
Humanitarne i praworządne traktowanie osób pozbawionych wolności
Resocjalizacja skazanych

          Ekspozycja oparta jest na planszach z fotografiami oraz materiałami przybliżającymi przebieg strajku i jego brutalnej pacyfikacji. Wystawa została przygotowana jako projekt edukacyjny poświęcony tej tragedii, a jej zasadniczym celem jest ukazanie zarówno samego protestu, jak i szerszego tła społeczno-historycznego stanu wojennego. Przeniesienie tej ekspozycji do przestrzeni jednostki penitencjarnej ma znaczenie wykraczające poza zwykłą prezentację materiałów historycznych. Dla osadzonych jest to okazja do kontaktu z historią najnowszą przedstawioną w sposób konkretny, oparty na dokumentacji fotograficznej i faktach. Tego rodzaju inicjatywy pełnia funkcję edukacyjną, ponieważ skłaniają do refleksji nad mechanizmami przemocy, odpowiedzialnością państwa, ceną wolności oraz skutkami decyzji podejmowanych zarówno przez władzę, jak i przez jednostki. W realiach aresztu wystawa może też stanowić wartościowy element oddziaływań wychowawczych, wspierających proces społecznej i obywatelskiej refleksji.

          Ekspozycja ma również praktyczny wymiar organizacyjny. Umożliwia osadzonym konstruktywne zagospodarowanie czasu wolnego, kierując uwagę ku treściom, które nie tylko poszerzają wiedzę, ale również porządkują myślenie o historii, wspólnocie i odpowiedzialności. W warunkach izolacji penitencjarnej szczególnego znaczenia nabierają takie formy aktywności, które nie są biernym wypełnieniem czasu, lecz niosą za sobą realną wartość poznawczą. Kontakt z wystawą może się stać impulsem do rozmowy, samodzielnego namysłu i głębszego zainteresowani historią Polski XX wieku. Wystawa prowadzi odbiorcę przez kolejne etapy kryzysu PRL z przełomu lat 70. i 80. przez narodziny „Solidarności”, wprowadzenie stanu wojennego oraz działania władz wobec strajkujących zakładów pracy na terenie województwa katowickiego. Dzięki temu odbiorca nie ogląda jedynie pojedynczych fotografii, lecz otrzymuje uporządkowaną opowieść o wydarzeniach, które doprowadziły do tragedii z dnia 16 grudnia 1981 roku. To właśnie ten porządek narracyjny nadaje wystawie szczególną wartość dydaktyczną. Pozwala zrozumieć, że pacyfikacja kopalni „Wujek” nie była incydentem oderwanym od rzeczywistości, lecz dramatycznym skutkiem decyzji politycznych podjętych w czasie stanu wojennego.

          Historyczna waga tej ekspozycji jest trudna do przecenienia. Pacyfikacja kopalni „Wujek” należy do najbardziej tragicznych i symbolicznych wydarzeń stanu wojennego. Według materiałów Instytutu Pamięci Narodowej i opracowań historycznych w dniu 16 grudnia 1981 roku podczas akcji ZOMO przeciwko strajkującym górnikom zginęło dziewięć osób, a kilkudziesięciu protestujących zostało rannych. Wydarzenie to pozostaje jednym z najmocniejszych symboli oporu wobec komunistycznej przemocy i zarazem jednym z najboleśniejszych dowodów na to, jak daleko państwo totalitarne było gotowe posunąć się wobec własnych obywateli. Szczególne miejsce w wystawie zajmuje upamiętnienie górników zastrzelonych podczas masakry. Osobne tablice poświęcono każdemu z dziewięciu zabitych: Józefowi Czekalskiemu, Józefowi Gizie, Joachimowi Gnidzie, Ryszardowi Gzikowi, Bogusławowi Kopczakowi, Andrzejowi Pełce, Janowi Stawisińskiemu, Zbigniewowi Wilkowi i Zenonowi Zającowi. Ten wymiar wystawy ma szczególną siłę oddziaływania, ponieważ przywraca ofiarom imiona, nazwiska i osobną pamięć. Nie pozwala zatrzymać się wyłącznie na dacie czy historycznym haśle. Przypomina, że za każdą z tych plansz stoi konkretne ludzkie życie, przerwane w dramatycznych okolicznościach.

          Właśnie dlatego prezentacja tej wystawy w jednostce penitencjarnej ma także znaczenie moralne. Osadzeni, zapoznając się z ekspozycją, stykają się nie tylko z historia oporu wobec przemocy, ale również z opowieścią o godności, solidarności i cenie, jaką ludzie płacili za wierność swoim przekonaniom. W warunkach izolacji taka perspektywa może mieć wymiar szczególnie istotny. Uczy, że historia nie jest zbiorem odległy dat, lecz zapisałem ludzkich wyborów, odwagi, cierpienia i konsekwencji. To cenna lekcja także dla tych, którzy dziś odbywają karę i pozostają w procesie refleksji nad własny życiem. Nie bez znacznie pozostaje również fakt, że wystawa wykorzystuje fotografię jako główny środek przekazu. Obraz działa bezpośrednio i mocno, często trafiając do odbiorcy skuteczniej niż suchy opis. Zdjęcia dokumentujące strajk, napięcie kolejnych dni i skutki pacyfikacją pozwalają lepiej odczuć ciężar tamtych wydarzeń. W przestrzeni aresztu taka forma przekazu może sprzyjać bardziej osobistemu odbiorowi treści, a przez to zwiększać skuteczność edukacyjnego oddziaływania.

         Wystawa „Kopalnia strajkuje…” wpisuje się więc w działania, które łączą edukacje historyczną z oddziaływaniami wychowawczymi. Z jednej strony przypomina o tragedii, której nie wolno sprowadzać do krótkiej wzmianki w podręczniku, z drugiej – stwarza osadzonym możliwość przestrzeń do refleksji nad tym, jak wielką wagę mają wybory, postawy i odpowiedzialność. W realiach jednostki penitencjarnej taka inicjatywa ma wartość szczególną. To wystawa nie tylko o przeszłości, ale również o pamięci, która zobowiązuje. O obowiązku przypominania tych zdarzeń kolejnym odbiorcom. O konieczności oddawania szacunku tym, którzy zostali zastrzeleni. I wreszcie o tym, że historia nawet ta najbardziej tragiczna, może wciąż pełnić rolę żywej lekcji – także tam, gdzie człowiek mierzy się z konsekwencjami własnych decyzji  i próbuje na nowo porządkować swoje myślenie o świecie.

          Serdecznie podziękowania składamy Panu Kamilowi Bielas – specjaliście ds. merytorycznych i edukacyjnych Śląskiego Centrum Wolności i Solidarności im. Dziewięciu Górników z „Wujka”, który z zaangażowaniem, w bardzo interesujący sposób opowiedział o wydarzeniach tamtych dni. Choć ekspozycja sama w sobie jest „kopalnią” wiedzy, to opatrzenie jej komentarzem ze strony osoby tak oddanej sprawie nadaje całej inicjatywie wyjątkowy charakter.

tekst i zdjęcie: ppor. Rafał Kołaciak