Ochrona społeczeństwa
Humanitarne i praworządne traktowanie osób pozbawionych wolności
Resocjalizacja skazanych

Geneza

Data nawiązuje do ogłoszonych w 1919 r. dekretów Józefa Piłsudskiego, które stały się fundamentem organizacji i reformy więziennictwa niepodległej Rzeczypospolitej. To właśnie 8 lutego 1919 roku Naczelnik Józef Piłsudski podpisał „Dekret w sprawie tymczasowych przepisów więziennych". Stanowił on podstawę prawną do administrowania polskim więziennictwem oraz funkcjonowania systemu penitencjarnego po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Dekret stanowił ważny krok w kierunku kształtowania fundamentów do dalszej budowy polskich więzień i dał początek więziennictwu w odrodzonej Polsce. Dzięki nim powstała Straż Więzienna, fundament polskiego więziennictwa. Przepis z 26 kwietnia 1926 r. o składzie osobowym administracji więziennej i wykonywaniu przez nią obowiązków służbowych definiował kluczowe zadania strażników, w tym czuwanie nad bezpieczeństwem, niedopuszczanie do ucieczek więźniów oraz uniemożliwianie ich kontaktów z osobami postronnymi bez wiedzy władz. Akt ten historycznie kształtował profesjonalne zasady służby penitencjarnej w Polsce. Równo 70 lat od tej daty uchwalono Ustawę o Służbie Więziennej, będącą podstawą prawną jej działania do dziś.

Początki Aresztu Śledczego w Bydgoszczy

Po odzyskaniu przez Bydgoszcz niepodległości, przy ulicy Grosse Bergstrasse (nazwanej później Wałami Jagiellońskimi) istniał tylko jeden budynek więzienny, na zapleczu gmachów sądowych. Areszt policyjny istniał wówczas przy ulicy Zielonej. Posesją graniczącą z więzieniem od strony wschodniej był browar wybudowany w 1911 roku. W dniu 10 października 1923 roku do Miejskiego Urzędu Policyjnego wpłynął wniosek dotyczący przebudowy browaru na więzienie policyjne. Do września 1939 roku biały pawilon spełniał rolę typowego aresztu policyjnego, a stary, czerwony, był typowym więzieniem.  Więzienie bydgoskie należało do więzień II kategorii. Z dokumentów archiwalnych, dotyczących raportu z dnia 19 stycznia i 27 lutego 1937 roku Kolonii Penitencjarnej w Trzeciewnicy, można wnioskować, że więzienie bydgoskie posiadało kolonię rolniczą. W okresie okupacji hitlerowskiej bydgoski areszt był więzieniem sądowym. Więzienie to było ściśle związane, z Sądem Specjalnym powołanym przez Wehrmacht, już od od pierwszych dni okupacji. Rozpoczął on działalność w dniu 6 września 1939 r., zaraz po zajęciu Bydgoszczy przez Niemców. W więzieniu bydgoskim przebywali więźniowie podzieleni na dwie grupy: osoby oddane do dyspozycji Gestapo (osadzeni w specjalnych celach więźniowie wysyłani byli, w większości, do obozów koncentracyjnych) oraz więźniowie sądowi. W roku 1945 po opuszczeniu przez Niemców rejonu Bydgoszczy, do miasta wkroczyły oddziały radzieckie. Opustoszałe budynki więzienne, przy ul. Wały Jagiellońskie, zajęło NKWD – najwyższy organ władz bezpieczeństwa w ZSRR. Od tego czasu pojawiła się na Wałach nowa kategoria osadzonych – więźniowie polityczni. Gdy w dniu 27 kwietnia 1956 roku ogłoszono na fali odwilży amnestię, uwolniono większość osób więzionych z powodów politycznych. Areszt bydgoski, w pierwszej formie, przetrwał do 1981 roku, w którym w więzieniach polskich miały miejsce akcje protestacyjne. Fala buntów, która przeszła przez polskie więzienia w 1981 roku nie ominęła bydgoskiego aresztu. Budynek został zdewastowany. Więzienie zamknięto do 1984 roku. Po 1981 roku jednostkę rozbudowano, dobudowując m. in.: pawilon wiążący budynek więzienny z kuchnią dietetyczną, pole spacerowe, pralnię, magazyn depozytowy oraz oddział żeński. W 1990 roku powstały Rejonowe Areszty Śledcze (RAŚ). W 1996 roku kolejny raz przemianowano jednostkę na Areszt Śledczy w Bydgoszczy oraz utworzono w jednym z jego budynków Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej (OISW) funkcjonujący do dnia dzisiejszego.

Historia fordońskiego więzienia 

Oddział Zewnętrzny w Bydgoszczy-Fordonie wybudowany został pod koniec XVIII wieku jako magazyn, później komora celna. W roku 1853 rząd pruski wykupił działki po byłej komor5ze celnej, browarze i gorzelni. Wzniesiono wówczas zabudowania gospodarcze, w których powstał dom karny, stanowiący filię zakładu karnego w Koronowie. W 1859 roku wybudowano kolejne pomieszczenia, zakład przeznaczony został na dom karny dla 350-450 kobiet. Od 1 lipca 1920 roku, po objęciu terenów przez administrację polską, obiekt wrócił do swojej roli zakładu karnego dla kobiet i pełnił ją przez całe dwudziestolecie międzywojenne. Obok funkcji izolacyjnej były w nim prowadzone oddziaływania wychowawcze poprzez pracę, funkcjonowała kaplica, a w 1936 roku otwarto pierwszą w historii zakładu jednoklasową szkołę powszechną. Od roku 1920 było to ciężkie więzienie dla kobiet z wyrokami co najmniej 3-letnimi. Naloty we wrześniu 1939 roku nie uszkodziły obiektów zakładu. Po wkroczeniu Niemców do Fordonu budynki zostały zajęte przez oddziały Arbeitsdienstu, przygotowujące tereny położonej nieopodal Doliny Śmierci pod egzekucje tysięcy Polaków. Wkrótce potem, bo już w styczniu 1940, czynne było tu ciężkie więzienie dla kobiet. Zaczęły napływać transporty więźniarek polskich, które po odbyciu kary w fordońskim więzieniu wywożone były do obozów koncentracyjnych w Auschwitz i Ravenbruck, Do stycznia 1945 roku przewinęło się przez więzienne mury ok. 6300 kobiet, w tym kilkadziesiąt działaczek podziemia konspiracyjnego. Więzienie fordońskie należało do najcięższych zakładów karnych dla kobiet w okręgu Rzeszy Gdańsk - Prusy Zachodnie. Osadzano w nim wyłącznie Polki i Żydówki na mocy wyroków niemieckich sądów cywilnych za przestępstwa pospolite, a zwłaszcza wszelkie przejawy działalności antyniemieckiej. Po roku 1945, w czasach stalinowskich, przebywały tu kobiety skazywane w procesach politycznych. W czasie stanu wojennego po 1981 roku wykorzystano to więzienie do internowania grupy kobiet z „Solidarności” z Gdańska, Torunia i Bydgoszczy. W roku 1984 więzienie to przekształcono w zakład karny dla mężczyzn. Od marca 2000 roku do października 2015 roku przebywali w nim skazani młodociani oraz odbywający karę po raz pierwszy. Aktualnie Oddział Zewnętrzny w Bydgoszczy-Fordonie jest jednostką typu zamkniętego dla mężczyzn recydywistów penitencjarnych, z oddziałami: aresztu śledczego, zakładu karnego typu półotwartego dla recydywistów penitencjarnych (wyłącznie skazani przebywający w związku z realizacją umowy o zatrudnienie) oraz dla skazanych niewidomych odbywających karę w systemie terapeutycznym, poza oddziałem, którzy przybyli na kurs orientacji przestrzennej i nauki pisma Braille’a. Historyczny mural jesienią 2024 roku ozdobił ściany budynku administracyjnego Oddziału Zewnętrznego w Bydgoszczy-Fordonie. Na murach przedstawiona jest historia Fordonu od średniowiecza aż po lata 50. XX wieku. 

Tekst: ppor. Joanna Szadziul
Zdjęcie: st.szer. Kinga Nowaczewska