Budowę sztumskiego więzienia rozpoczęto przed pierwszą wojną światową, w 1910 roku. Z  obszarów miejskich wyznaczono na ten cel 10 ha ziemi. Aby ułatwić budowę olbrzymiego kompleksu - plac budowy połączony został kolejką towarową z dworca sztumskiego. Kolejka ta była czynna prawie przez cały okres I wojny światowej. Dopiero w  połowie 1930 roku usunięto szyny i lorki tak, że do dzisiejszych czasów nie pozostało po niej ani śladu.

Główne więzienie, które pierwszych więźniów przyjęło w 1914 roku oddzielone zostało wysokim 4 metrowym murem od reszty miasta. Na przedpolu muru od strony południowej wybudowano 16 bliźniaczych domów dla urzędników zakładu. Każdy dom okolony był ogrodem z wyjściem na ulicę wyłożoną gładką płytą. Do centralnego więzienia prowadziła główna aleja, u wylotu której stała wysoka brama z czynną całą dobę izbą strażniczą. Na parterze więzienia znajdowały się rozmaite pracownie, składnice ubrań, przebieralnie i łaźnie. Stamtąd żelazne schody prowadziły na pierwsze piętro do biur i zarządu więzienia. Na wyższym piętrze mieściły się dalsze pomieszczenia urzędnicze i kościół. Budynek z wieżą kościelną widoczny był z każdego miejsca w Sztumie, gdyż stanowił najwyżej położony punkt w małym wówczas jeszcze miasteczku. Początkowo więzienie dysponowało 450 celami, które tworzyły literę „T”. W połowie lat 30 dobudowano jeszcze jedno skrzydło dla 300 dalszych więźniów, wtedy zakład przyjął formę krzyża.

W czasie międzywojennym młodych, wypaczonych i skrzywionych psychicznie i moralnie ludzi wychowywano przez pracę. Zaangażowani nauczyciele i rzemieślnicy prowadzili naukę i szkolenie zawodowe. W warsztatach więźniowie wykonywali meble wiklinowe, w stolarniach całe komplety kuchenne. Mała część zarobionych pieniędzy docierała do rąk więźniów, a resztę otrzymywali przy wyjściu na wolność. Poszczególne grupy więźniów ślusarzy, mechaników, malarzy, krawców i szewców dbały nie tylko o potrzeby wewnątrz zakładu, ale także służyły pomocą rodzinom pracowników więziennych. Duchową i moralną opiekę nad więźniami sprawowali kapelani katoliccy i ewangeliccy.

Po wojnie w 1945 r. więzienie w Sztumie wojska radzieckie zastały puste. Od  1946 r. więzienie zaczęło zapełniać się skazanymi z licznych i szybkich wyroków. W pierwszych latach byli to Niemcy, Ukraińcy, wrogowie władzy ludowej, żołnierze AK, „przestępcy” karani za niewywiązywanie się z obowiązkowych dostaw żywca i zboża, kułacy, biedni złodzieje drewna z lasów i wreszcie faktyczni kryminaliści - fachowcy od rabunków, gwałtów  morderstw. W okresie nasilania się stalinizmu w latach 1949 - 53 więzienie było przepełnione. W  501 celach mieściło się do 6000 więźniów.

W 1957 roku przeprowadzono selekcję więźniów, skierowano do Sztumu więźniów młodocianych i pierwszy raz karanych. Należało ich przeszkolić i wychować przez pracę.  W tym celu po stronie północnej więzienia wybudowano murowane pawilony, w których mieściły się warsztaty obróbki metali oraz obróbki drewna. Praca ruszyła w oparciu o młode siły Szkolono więźniów w zawodach ślusarzy, mechaników, spawaczy, tokarzy, i stolarzy. Praktykę odbywali w warsztatach, a wiedzę teoretyczną zdobywali w więziennej szkole. Powstał Zbiorczy Zakład Szkolny ze Szkołą Podstawową, Szkołą Zawodową dla pracujących, z Technikum Mechanicznym i Średnim Studium Zawodowym z maturą.

W latach 60 ubiegłego wieku w Zakładzie Karnym w Sztumie osadzeni byli działacze opozycji antykomunistycznej Adam Michnik i Jacek Kuroń

Od 1984 roku więzienie przeznaczone było dla dorosłych mężczyzn, recydywistów.

Od 1991 r. Zakład Karny w Sztumie i Sztumskie Centrum Kultury organizują Ogólnopolski Przegląd Sztuki Więziennej a od 2004 r. także Międzynarodowy Przegląd Sztuki Więziennej. Odbywa się on w kategoriach artystycznej, literackiej oraz teatralnej.

W latach 2014-2015 w zakładzie przeprowadzono gruntowny remont wraz z termomodernizacją budynków.  Wyremontowano wszystkie cele mieszkalne,  zbudowano nową łaźnię, przebudowano pomieszczenia ambulatorium z izbą chorych. Odnowiono i wyposażono pomieszczenia więziennej szkoły. W ramach termomodernizacji docieplono budynki pawilonu mieszkalnego, przebudowano sieć ciepłowniczą i energetyczną, doprowadzono ciepłą wodę do cel mieszkalnych.    

W 2014 roku zakład karny obchodził jubileusz 100-lecia. Z tej okazji, podczas jubileuszowej uroczystości jednostka penitencjarna otrzymała z rąk Ministra Sprawiedliwości sztandar. Powaga tego wydarzenia skłoniła ówczesnego dyrektora jednostki ppłk. Jana Morozowskiego to stworzenia kompanii honorowej, która uświetnia swoją obecnością święta państwowe i patriotyczne.

Aktualnie Zakład Karny w Sztumie to jednostka penitencjarna typu zamkniętego i półotwartego dla dorosłych mężczyzn, recydywistów penitencjarnych. W zakładzie funkcjonuje oddział terapeutyczny dla skazanych z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi lub upośledzonych umysłowo oraz Centrum Kształcenia Ustawicznego, które prowadzi nauczanie w zakresie ogólnym i zawodowym.  Pojemność zakładu to 1002 miejsca.

 

 

Opracował: mjr Kamil Dobrzyński

 

Znajdź nas również na

Serwis Służby Więziennej